Đường bi Việt Nam: Những con số không bao giờ lên bảng điểm

Trong 36 tháng gần nhất, cuốn sổ tay của tôi ghi lại 214 trận bi-a 3 băng có kỳ thủ Việt Nam góp mặt, trải từ các chặng World Cup ở châu Âu, châu Á cho tới những giải quốc gia tổ chức trên sàn đấu ở Bình Dương. Điều khiến tôi dừng lại không nằm ở cột thắng thua. Nó nằm ở lề phải, nơi tôi ghi số lượt cơ một kỳ thủ cần để đi hết quãng từ điểm 30 tới điểm 40. Ở nhóm vào bán kết, cột số ấy thấp hơn nhóm còn lại gần một phần ba, và khoảng cách đó lặp lại qua ba mùa giải liên tiếp.

Người ta thấy một đường bi đẹp, tôi thấy hai mươi phút lặng lẽ dẫn đến nó.

Trước khi tin một con số, tôi hỏi nó sinh ra từ đâu. Một hệ số ghi điểm trung bình cao có thể đến từ việc kỳ thủ đánh nhanh trên bàn dễ, hoặc từ việc đối thủ liên tục để lại thế bi thoáng. Cùng một dãy số, hai câu chuyện khác hẳn nhau. Đó là lý do tôi không bao giờ đọc bảng thống kê của một giải bi-a mà bỏ qua người ngồi ghi nó.

Một nền bi-a đứng trên hai chân khác nhau

Bi-a Việt Nam có hai dòng chảy. Một dòng là carom 3 băng, nơi các kỳ thủ Việt Nam đã nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới suốt nhiều năm. Dòng còn lại là pool, lớn lên từ các câu lạc bộ trong thành phố, nơi số bàn tăng nhanh hơn số huấn luyện viên được đào tạo bài bản.

Sự nhập nhằng về thuật ngữ khiến việc đọc dữ liệu khó hơn tưởng tượng. Trong snooker, từ dùng để chỉ chuỗi điểm của một lượt cơ là một chuyện. Trong pool 9 bi, cùng từ ấy lại nói về cú phá. Trong carom 3 băng, người ta nói lượt cơ và serie. Ba nghĩa khác nhau cho cùng một khái niệm, và một bảng thống kê dịch máy có thể trộn lẫn cả ba. Tôi từng nhận một bản báo cáo ghi tỉ lệ phá thành công cho một giải 3 băng, một thứ không tồn tại ở nội dung đó.

Mùa giải thường niên với lịch thi đấu trải dài càng làm mọi thứ rõ hơn. Các chặng World Cup nối nhau, xen giữa là giải quốc gia và những cuộc tuyển chọn. Không có kỳ nghỉ dài để một kỳ thủ làm lại kỹ thuật. Nhịp độ ấy tạo ra một kiểu áp lực rất riêng: phong độ không được phép sụt quá hai tuần.

Chuỗi bằng chứng: hệ số trung bình và cái giá của mười lượt cuối

Cột số tôi theo dõi gồm bốn mục. Hệ số ghi điểm trung bình trên mỗi lượt cơ. Số lượt cơ cần để kết thúc trận. Tỉ lệ vào cơ ở tình huống bi khó, khi bi chủ nằm sát băng hoặc bị chắn. Và tỉ lệ đường bi quyết định trong mười lượt cuối.

Ba mục đầu ai cũng đo. Mục thứ tư thì ít người ghi, dù nó quyết định phần lớn kết quả. Trong 214 trận của tôi, khi trận bước vào mười lượt cuối với cách biệt dưới năm điểm, kỳ thủ có tỉ lệ vào cơ quyết định cao hơn thắng 71% số lần. Hệ số trung bình của cả trận gần như không dự báo được gì cho quãng ấy.

Đây là chỗ tôi học được nhiều nhất từ chính các kỳ thủ Việt Nam. Họ đánh chặt, giữ bi chủ, chấp nhận một lượt cơ ít điểm để đổi lấy thế bi tốt ở lượt sau. Người ngoài nhìn thấy sự chậm. Tôi nhìn thấy một chuỗi quyết định được tính trước, giống cách một kỳ thủ tính đường bi trước khi cúi xuống cơ.

Tôi là kẻ ngồi lại với bảng số khi khán đài đã tắt đèn — bạn có thể gọi là việc, tôi gọi là phận.

Những người không xuất hiện trên bảng điểm

Một trận 3 băng cần ba người trở lên để vận hành đúng cách. Trọng tài đếm lượt cơ và xử lý tình huống bi chạm. Kỹ thuật viên chỉnh băng bàn và kiểm tra độ ẩm. Người quay phim đặt máy ở góc đủ rộng để thấy cả ba băng.

Tôi theo dõi một tổ kỹ thuật ở Bình Dương suốt một mùa. Họ đo độ ẩm sàn đấu mỗi buổi sáng và ghi vào một cuốn vở. Khi độ ẩm tăng, băng bàn nhả bi chậm hơn, và những đường bi dài trở nên khó hơn. Không ai trong số họ xuất hiện trên bảng điểm. Nhưng khi một kỳ thủ đánh hỏng một đường bi tưởng như dễ, nguyên nhân đôi khi nằm trong cuốn vở ấy, chứ không nằm ở cổ tay.

Mùa giải nào cũng là một chuỗi dữ liệu, nhưng ký ức của tôi thì không nằm trong mô hình nào cả.

Góc nhìn ngược: khi dữ liệu khen một thứ mà kết quả không thưởng

Có một chỉ số tôi từng tin tuyệt đối rồi phải bỏ: tổng số đường bi dài trong một trận. Nhìn vào đó, một kỳ thủ có vẻ rất chủ động. Anh ta điều bi khắp bàn, tạo ra nhiều tình huống, và bảng số đẹp lên. Nhưng đường bi dài không cộng điểm. Một kỳ thủ kéo dài lượt cơ để rồi kết thúc bằng cú đánh hỏng ở điểm thứ tư đã tiêu tốn thời gian của chính mình và trao thế bi lại cho đối thủ.

Đây là dạng sai lầm giống hệt chuyện quãng đường di chuyển trong bóng đá. Chạy nhiều trông như nỗ lực. Nhưng chạy vô hiệu cũng tạo ra con số đẹp. Trong bi-a, phiên bản của nó là lượt cơ dài mà không có điểm.

Rồi đến chuyện thời gian. Ở carom 3 băng, mỗi kỳ thủ có một quỹ thời gian giới hạn, và trọng tài có thể dùng video để xác minh một tình huống bi chạm. Khi một tình huống bị đưa lên xem lại, trận đấu dừng. Hai phút chờ đủ làm nguội một serie đang vào nhịp. Tôi đã xem những trận mà một kỳ thủ đang giữ đà tốt, rồi bị ngắt bởi ba lần xem lại liên tiếp, và hệ số của anh ta tụt rõ rệt trong phần còn lại.

Việc xác minh bằng hình ảnh là cần thiết. Nhưng nhịp của trận đấu cũng là một tài sản, và nó không nằm trong bất kỳ bảng thống kê nào.

Tín hiệu cho vòng đấu tiếp theo

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, ba thứ sẽ được ghi thêm vào sổ ở chặng tới là tỉ lệ vào cơ quyết định của nhóm kỳ thủ trẻ dưới 24 tuổi, số lượt cơ trung bình để kết thúc một trận, và số câu lạc bộ bắt đầu tự ghi dữ liệu trận đấu. Nhóm trẻ đang học rất nhanh cách kết thúc lượt cơ sớm thay vì kéo dài. Chỉ số lượt cơ trung bình cho thấy sự dịch chuyển từ lối đánh phòng thủ sang tấn công ở các giải quốc gia. Còn việc tự ghi dữ liệu là dấu hiệu một nền bi-a đang lớn.

Bóng lăn hết một chặng thì dừng. Việc ghi chép thì không dừng ở đó.