César Arturo Ramos bênh vực Katia Itzel García: Một tiếng nói giữa cơn bão dư luận Liga MX

Ở sân bay Mexico City, một trọng tài chọn cách không im lặng

César Arturo Ramos kéo chiếc vali qua hành lang đến của sân bay quốc tế Mexico City. Chuyến bay từ Nhật Bản vừa hạ cánh, lịch trình làm nhiệm vụ trọng tài quốc tế còn dài phía trước, và lẽ thường thì một người vừa xuống máy bay sẽ đi thẳng ra cửa đón. Ông không làm vậy. Ông dừng lại trước micro của TUDN, đài thể thao lớn nhất Mexico, và nói về một đồng nghiệp đang bị đặt dấu hỏi trước công chúng: Katia Itzel García.

Người ta hỏi ông về năng lực của cô. Ông trả lời bằng những gì ông biết rõ nhất — không phải bằng cảm giác, mà bằng thời gian. Ông kể rằng hai người từng ở cùng nhau 46 ngày tại một kỳ World Cup. Ông nhắc lại rằng cô là trọng tài được FIFA triệu tập làm việc ở giải đấu lớn nhất hành tinh. Ông nói cô làm việc chăm chỉ, rằng ông ngưỡng mộ cô, và rằng ông sẽ tiếp tục đứng về phía cô mỗi khi cô phải đối diện với những câu hỏi kiểu này.

Trong nghề của chúng tôi, im lặng là lựa chọn an toàn nhất. Trọng tài được dạy rằng phát ngôn là rủi ro, rằng mỗi câu nói thêm có thể trở thành một cái cớ để bị treo còi, bị giáng cấp trận, bị ghi tên vào một danh sách nào đó trong phòng họp của ban trọng tài. Thế nên khi một người đàn ông đã đi qua nhiều kỳ World Cup vẫn chịu đứng giữa sân bay để bênh vực một đồng nghiệp nữ, đó là một hành động có trọng lượng. Không phải trọng lượng của một tuyên bố, mà là trọng lượng của một người hiểu rõ cái giá phải trả.

Tôi đã ngồi trong cabin bình luận suốt hơn nửa thế kỷ, nhìn những tranh cãi trọng tài nổi lên rồi tan đi như sóng trên mặt hồ. Nhưng mỗi lần một trọng tài lên tiếng bảo vệ một trọng tài khác, tôi lại chú ý. Bởi vì đó là khoảnh khắc hiếm hoi mà một nghề vốn được dạy phải vô hình bỗng nhiên chịu xuất hiện bằng tên và bằng mặt.

Ai đang nói, và vì sao điều đó quan trọng

César Arturo Ramos là một trong những trọng tài Mexico có kinh nghiệm quốc tế dày nhất. Tên ông nằm trong nhóm những người được phân công ở các giải đấu cấp châu lục và thế giới, một vị trí chỉ đạt được sau nhiều năm được đánh giá qua từng trận, từng pha xử lý, từng bài kiểm tra thể lực và tâm lý. Ở tuổi nghề mà nhiều người đã rời sân, ông vẫn di chuyển giữa các múi giờ khác nhau, vẫn kéo vali từ Tokyo về Mexico City, vẫn đứng trong danh sách phân công của các giải đấu quốc tế.

Katia Itzel García là trọng tài nữ người Mexico. Cô đi theo con đường mà rất ít phụ nữ ở khu vực này từng đi trọn vẹn: từ các giải trẻ, qua các trận đấu quốc nội, tới những giải đấu mà ban tổ chức chỉ gọi tên những người đã chứng minh được khả năng chịu áp lực ở cấp cao nhất. Việc Ramos nhắc tới 46 ngày làm việc chung tại World Cup không phải một chi tiết trang trí. Đó là một dữ kiện nghề nghiệp có thể kiểm chứng bằng danh sách triệu tập, và nó đặt lời bảo vệ của ông lên một nền tảng cụ thể hơn mọi lời khen xã giao.

Antonio Mohamed là huấn luyện viên của Toluca, một câu lạc bộ có truyền thống lâu đời ở giải cao nhất Mexico. Sau một trận đấu có sự điều hành của García, ông công khai đặt câu hỏi về màn trình diễn của cô, và theo cách diễn đạt được ghi nhận, ông cho rằng cô chưa đạt tới đẳng cấp cần thiết để bắt những trận đấu quan trọng như vậy.

Ở đây tôi phải nói rõ một điều về mặt phương pháp. Những gì tôi có trong tay chỉ là các phát biểu, không phải biên bản trận đấu. Không có báo cáo của giám sát trọng tài, không có đoạn băng VAR, không có bảng thống kê số lần phạt, số thẻ, số lỗi vị trí. Nghĩa là tôi không thể nói ai đúng ai sai về mặt chuyên môn, và bất kỳ ai khẳng định ngược lại đều đang bán cho bạn một món hàng không có nhãn xuất xứ.

Cơ chế của một cơn bão dư luận

Một phát biểu của huấn luyện viên sau trận không kết thúc ở phòng họp báo. Nó đi qua bốn tầng khuếch đại. Tầng đầu là truyền thông địa phương, nơi câu nói được cắt thành tiêu đề. Tầng hai là mạng xã hội, nơi tiêu đề được cắt thành ảnh và chữ lớn. Tầng ba là các chương trình phân tích, nơi người ta tranh luận về câu nói thay vì về trận đấu. Tầng bốn là ban trọng tài, nơi một cái tên bắt đầu xuất hiện trong các cuộc họp phân công.

Điều đáng chú ý là ở cả bốn tầng, dữ kiện không hề tăng lên. Chỉ có nhiệt độ tăng lên. Đây là đặc điểm cấu trúc của tranh cãi trọng tài trong bóng đá chuyên nghiệp: nó vận hành bằng niềm tin, không bằng bằng chứng. Một huấn luyện viên nói cô ấy chưa đủ tầm. Một trọng tài lão luyện nói cô ấy đủ tầm. Cả hai đều đang nói về một thứ không được đo bằng bất kỳ thước nào có sẵn công khai.

Trong vòng tuần hoàn đó, áp lực phân bổ không đều. Người bị chỉ trích chịu áp lực cao nhất, bởi vì cô ấy phải bước vào trận kế tiếp với một cái tên đã được đánh dấu. Người nói ra lời chỉ trích chịu áp lực trung bình, bởi vì ông ấy còn có kết quả trận đấu, còn có phòng thay đồ, còn có ban lãnh đạo câu lạc bộ đứng phía sau. Người lên tiếng bảo vệ chịu áp lực thấp hơn, nhưng đổi lại bị gắn vào một câu chuyện mà ông không chủ động chọn.

Thẩm quyền của trọng tài nằm ở đâu

Có một hiểu lầm khá phổ biến trong cách công chúng nhìn nghề trọng tài. Người ta tưởng thẩm quyền của trọng tài đến từ chiếc áo, từ tiếng còi, từ quyền rút thẻ. Thực tế, thẩm quyền đó đến từ một thứ mong manh hơn nhiều: từ việc hai mươi hai cầu thủ và bốn vạn khán giả cùng tin rằng quyết định kia là trung thực, kể cả khi nó sai.

Một trọng tài có thể mắc lỗi. Trận đấu vẫn đi tiếp, vì niềm tin chưa vỡ. Nhưng khi niềm tin vỡ — khi công chúng bắt đầu tin rằng kết quả được quyết định bởi thứ gì đó ngoài bóng đá — thì không có thẻ đỏ nào cứu được trận đấu đó nữa. Đây là lý do vì sao các liên đoàn bóng đá trên thế giới đều có những điều khoản riêng về việc bảo vệ danh dự của người điều hành trận đấu, tách biệt với các điều khoản về lỗi chuyên môn.

Ở phần lớn các giải đấu chuyên nghiệp, việc công khai đặt dấu hỏi về tính chính trực hoặc về đẳng cấp của trọng tài có thể dẫn tới xử lý kỷ luật, với các mức từ nhắc nhở, phạt tiền, tới cấm chỉ đạo kỹ thuật vài trận. Các chiến dịch tôn trọng trọng tài được FIFA và các liên đoàn thành viên triển khai nhiều năm nay theo cùng một logic: bảo vệ con người để bảo vệ sản phẩm. Một giải đấu để huấn luyện viên thoải mái biến trọng tài thành bia tập bắn sẽ sớm có một đội ngũ trọng tài biết cách tự bảo vệ mình bằng sự thận trọng, và sự thận trọng là kẻ thù của bóng đá tấn công.

Mexico có một hệ thống trọng tài tương đối hoàn chỉnh so với khu vực CONCACAF: có tuyến đào tạo, có phân hạng, có đánh giá qua video, có hội đồng phân công. Nhưng hệ thống càng hoàn chỉnh thì cái tên của từng trọng tài càng dễ bị đem ra làm điểm neo cho cảm xúc của dư luận. Khi một huấn luyện viên nói về một trọng tài cụ thể, ông ấy không nói về một hệ thống. Ông ấy nói về một người. Và một người thì dễ bị tổn thương hơn một hệ thống.

Đường truyền dẫn trong ngành

Sự việc này không đi qua thị trường chuyển nhượng, không đi qua bảng lương, không đi qua bản quyền truyền hình. Nó đi qua một đường khác, hẹp hơn nhưng sâu hơn: đường truyền dẫn của niềm tin.

Ở thượng nguồn là công tác đào tạo và quản trị trọng tài — nơi một trọng tài được cấp chứng chỉ quốc tế, được tích lũy kinh nghiệm ở các giải đấu lớn, được đưa vào danh sách triệu tập của FIFA. Kinh nghiệm World Cup là một loại vốn nghề nghiệp không thể mua bằng tiền, và nó là thứ khiến lời bảo vệ của Ramos có sức nặng hơn lời bảo vệ của một trọng tài mới vào nghề.

Ở trung nguồn là các trận đấu của giải quốc nội, nơi huấn luyện viên, cầu thủ và trọng tài gặp nhau mỗi tuần. Ở đây, một phát biểu sau trận có thể ảnh hưởng tới cách một trọng tài bước vào trận kế tiếp — không phải vì cô ấy sợ, mà vì cô ấy biết mình đang bị nhìn bằng một lăng kính đã được mài sẵn.

Ở hạ nguồn là khán giả và sản phẩm thương mại. Một giải đấu sống bằng cảm giác công bằng. Khi cảm giác đó suy giảm, người xem không bỏ đi ngay, nhưng họ bắt đầu xem bằng tâm thế khác: xem để tìm lỗi, chứ không phải để tận hưởng. Sự thay đổi tâm thế đó không xuất hiện trên bất kỳ bảng cân đối nào, và cũng không ai đo được nó bằng hợp đồng tài trợ. Nhưng nó tồn tại, và nó tích lũy.

Điểm phản trực giác thứ nhất: lời bênh vực cũng là một cách kéo dài câu chuyện

Ở đây tôi phải nói điều mà những người yêu mến Ramos có thể không muốn nghe, và bản thân tôi cũng không viết nó một cách dễ chịu.

Mỗi lần một trọng tài nổi tiếng lên tiếng bảo vệ một trọng tài khác, câu chuyện được gia hạn thêm một vòng. Cái tên Katia Itzel García từ chỗ chỉ được nhắc trong một phòng họp báo địa phương nay xuất hiện trên các bản tin quốc tế, trong các chương trình phân tích, trong các dòng trạng thái có hàng nghìn lượt chia sẻ. Sự bảo vệ công khai xoa dịu tổn thương cá nhân, nhưng đồng thời mở rộng phạm vi tổn thương. Đây là nghịch lý của mọi sự tử tế được thực hiện trước ống kính.

Trong nghề trọng tài, có một công cụ bảo vệ hiệu quả hơn phát ngôn: sự im lặng có tổ chức. Ban trọng tài có thể không nói gì với báo chí, nhưng phân công cho cô ấy một trận đấu lớn vào tuần sau. Họ có thể không đưa ra bình luận nào, nhưng công khai báo cáo đánh giá nội bộ với câu lạc bộ liên quan. Những hành động đó không tạo ra tiêu đề, nhưng chúng tạo ra thực tế. Và thực tế là thứ duy nhất trọng tài có thể dựa vào khi bước ra sân.

Điều tôi lo không phải là việc Ramos nói. Điều tôi lo là việc hệ thống cần một cá nhân phải nói thay mình. Khi một trọng tài lão luyện trở thành tiếng nói bảo vệ chính cho đồng nghiệp của mình, công chúng nhận được một tín hiệu đẹp về tình đồng nghiệp, nhưng cũng nhận được một tín hiệu khác: rằng tổ chức đứng ngoài cuộc. Và một tổ chức đứng ngoài cuộc trong lúc người của mình bị chỉ trích là một tổ chức đang để người khác định nghĩa thẩm quyền của mình.

Điểm phản trực giác thứ hai: cái bẫy của những lời khen tử tế

Ramos khen García chăm chỉ. Khen cô chuẩn bị kỹ. Khen cô có mặt ở World Cup. Khen cô vì ông ngưỡng mộ cô.

Tất cả những lời đó đều chân thành, và tôi tin ông nói từ trải nghiệm thật. Nhưng tôi muốn dừng lại một giây ở chữ “chăm chỉ”, bởi vì nó là một trong những lời khen nguy hiểm nhất trong thể thao chuyên nghiệp, đặc biệt khi dành cho một phụ nữ làm nghề vốn do nam giới chiếm phần lớn.

Khi người ta khen một trọng tài nam rằng anh ấy giỏi, họ nói về vị trí đứng, về khả năng đọc tình huống, về tốc độ ra quyết định. Khi người ta khen một trọng tài nữ rằng cô ấy chăm chỉ, họ vô tình đặt trọng tâm vào nỗ lực thay vì năng lực. Nỗ lực là điều kiện cần. Trong một trận đấu tốc độ cao, nỗ lực không đưa bạn tới đúng chỗ trong bốn phần trăm giây. Chỉ có năng lực mới làm được điều đó.

Vậy nên tôi đọc lời bảo vệ của Ramos theo hai tầng. Tầng thứ nhất là tình đồng nghiệp, và tầng đó đẹp. Tầng thứ hai là một câu hỏi mà cả nền bóng đá Mexico nên tự đặt: liệu có ai đó, ở đâu đó, đang thực sự đánh giá cô bằng thước đo chuyên môn thuần túy, hay tất cả chúng ta đang vô thức thảo luận về một người phụ nữ trước khi thảo luận về một trọng tài.

Việc một trọng tài như Katia Itzel García có mặt trong danh sách làm việc ở cấp độ cao nhất không phải là một sự kiện nhỏ trong khu vực này. Con đường tới đó đi qua những buổi kiểm tra thể lực mà rất nhiều người bỏ cuộc, những trận đấu ở giải hạng dưới với khán đài thưa thớt, những bài đánh giá video từng pha một. Nhưng khi cô bước vào một trận đấu lớn, cái được nhắc tới trước tiên lại là việc cô là phụ nữ, không phải việc cô đã vượt qua những gì để tới đó.

Điểm phản trực giác thứ ba: khi hai bên đều đang nói về niềm tin

Có một sự đối xứng đáng chú ý trong vụ việc này. Mohamed nói cô chưa đủ đẳng cấp. Ramos nói cô đủ đẳng cấp. Cả hai người đàn ông đều đang nói về cùng một khoảng trống dữ liệu.

Nếu chúng ta có báo cáo giám sát của trọng tài, nếu chúng ta có nhật ký các tình huống được VAR xem lại, nếu chúng ta có số liệu về vị trí đứng trong các pha bóng quyết định, chúng ta có thể tranh luận bằng chứng. Không có những thứ đó, mọi cuộc tranh luận công khai về trọng tài ở mọi giải đấu trên thế giới đều có chung một hình dạng: hai bên ném niềm tin vào nhau và gọi đó là phân tích.

Ngành bóng đá đã làm rất nhiều để minh bạch hóa các quyết định trên sân: có VAR, có đường kẻ việt vị bán tự động, có các buổi họp báo giải thích của trọng tài ở một số giải đấu. Nhưng phần quan trọng nhất của sự minh bạch lại được giữ kín: tiêu chí phân công và tiêu chí đánh giá trọng tài. Người hâm mộ nhìn thấy sai số, không nhìn thấy chuẩn mực. Và khi chuẩn mực bị giữ kín, mọi sai số đều trở thành lời buộc tội.

Trong 53 năm theo dõi bóng đá, tôi học được một quy tắc đơn giản: một trọng tài chỉ bị phán xét bởi những gì người ta nhìn thấy, chứ không bởi những gì người ta không được nhìn thấy. Nếu giải đấu không cho khán giả nhìn thấy điều gì tạo nên một trọng tài tốt, thì một huấn luyện viên thất vọng sẽ luôn là người định nghĩa nó trước.

Ở một sân đấu khác, cùng một câu chuyện

Faker và Messi nói cùng một ngôn ngữ: khoảnh khắc. Ở bên kia thế giới, tại các đấu trường thể thao điện tử, người ta cũng tranh cãi về trọng tài, dù gọi là giám sát hay ban tổ chức. Chỉ có một khác biệt về tốc độ. Trong thể thao truyền thống, một quyết định gây tranh cãi cần vài giờ để thành chủ đề nóng. Trong thể thao điện tử, quãng thời gian đó ngắn hơn một hiệp đấu, và các nền tảng cá cược đã niêm yết tỷ lệ trước khi ban tổ chức kịp họp bàn.

Cấu trúc rủi ro ở đó cũng tương tự, chỉ là mọi thứ nén lại. Quy định chạy sau thực tế, tiêu chuẩn đánh giá không được công bố đầy đủ, và người bị soi nhiều nhất thường là người yếu thế nhất trong hệ thống. Câu chuyện ở Mexico City vì vậy không thuộc về riêng một giải bóng đá. Nó thuộc về toàn bộ ngành thể thao thi đấu, nơi thẩm quyền của người điều hành luôn bị đặt lên bàn cân sau khi niềm tin đã bị tiêu tốn.

Trở lại sân bay

Tôi hình dung lại khung cảnh đó. Một người đàn ông vừa bay từ Nhật về, chưa kịp về nhà, đứng nói với ống kính về một đồng nghiệp nữ. Ông không có trách nhiệm phải làm điều đó. Ban trọng tài không yêu cầu ông. Cô ấy không nhờ ông. Ông chọn làm, và ông chọn làm công khai.

Giá trị một trọng tài không nằm trên giấy tờ, mà nằm trong những đêm họ thức vì khán đài.

Nhưng giá trị của một nền quản trị thể thao không nằm ở việc nó có ai đó sẵn sàng đứng ra bảo vệ người của mình hay không. Nó nằm ở việc nó có cơ chế để không cần ai phải đứng ra nữa. Tiếng còi mãn cuộc cũng là một bản tình ca, nếu ta chịu lắng nghe — nhưng bản tình ca ấy chỉ nghe được khi cả hai phía đều tin rằng tiếng còi đó được thổi một cách trung thực.

Ở Mexico, ban trọng tài có thể chọn cách trả lời bằng một trận đấu lớn được giao cho Katia Itzel García trong những tuần tới. Họ cũng có thể chọn một câu trả lời khác: im lặng và quay lại công việc thường ngày. Và cả bóng đá Mexico sẽ phải chờ xem liệu im lặng ở đây là sự tự tin hay là sự lảng tránh.

Sân cỏ không bao giờ già, chỉ có chúng ta phai màu theo mùa. Nhưng có một thứ không bao giờ nên phai theo mùa, dù là mùa giải nào: quyền của một người làm nghề được đánh giá bằng công việc của mình, chứ không bằng sự thất vọng của người thua trận. Và nếu chúng ta cần một trọng tài lão luyện phải lên tiếng ở sân bay thì mới tin điều đó, vậy thì vấn đề thật sự của nền bóng đá này đã nằm ở chỗ khác từ lâu rồi.